Ngày Cuối Đời Của Linh mục Phanxicô Xaviê Trương Bửu Diệp
1. Bối cảnh lịch sử và những ngày tại Tắc Sậy
Vào giai đoạn 1945 – 1946, bối cảnh chính trị tại miền Nam vô cùng rối ren. Sau khi quân Nhật đầu hàng Đồng Minh, thực dân Pháp quay trở lại nắm quyền. Dân chúng vùng Cà Mau phải sống trong nỗi khiếp sợ vì nạn “Thổ ruồng” (các nhóm vũ trang cướp phá, nhũng nhiễu).
Gia đình bà Nguyễn Thị Kiệm (gồm gần 10 người) phải rời bỏ điền tại Cây Gừa để đến Tắc Sậy lánh nạn. Tại đây, họ chứng kiến sự bảo vệ thầm lặng của Cha sở Trương Bửu Diệp. Mỗi buổi sáng sau thánh lễ, Cha thường mặc áo dòng đen, tay cầm sách kinh, đi lại dọc theo con lộ. Hành động này cốt để những nhóm người Miên vũ trang nhìn thấy, từ đó không dám xông vào nhiễu hại giáo dân trong xóm đạo. Chỉ khi họ đi khuất, Cha mới trở vào nhà điểm tâm và làm việc.
2. Biến cố ngày 12 tháng 3 năm 1946: Cuộc bắt bớ
Khoảng 10 ngày sau khi gia đình bà Kiệm đến Tắc Sậy, biến cố lớn đã xảy ra:
- Lệnh tập hợp: Sáng ngày 12/03/1946, một toán người mặc thường phục, mang theo súng ống ập đến. Họ ra lệnh cho toàn bộ giáo dân đang trú ngụ tại trường học xứ đạo phải bỏ lại mọi tài sản và tập hợp ngay tại sân nhà thờ.
- Cuộc áp giải: Hơn 100 người (bao gồm cả giáo dân Công giáo và người ngoại đạo, trong đó có Cha Diệp) bị áp giải tiến về hướng Cây Gừa. Họ bị ép đi theo đường ruộng khô nẻ thay vì đường lộ. Nhiều người, kể cả trẻ em, phải bỏ guốc đi chân trần, chạy trối chết để theo kịp đoàn người.
3. Bị giam cầm tại lẫm lúa ông Bảy Sự
Đến giữa trưa, đoàn người bị dồn vào sân gạch nhà ông Bảy Sự tại Cây Gừa. Xung quanh là một toán người vũ trang đông hơn, có cả lính Nhật mang gươm, chĩa súng và xà beng mũi nhọn vào đám đông.
- Chuẩn bị tâm hồn: Nhận thấy hiểm nguy, Cha Diệp đã yêu cầu mọi người quỳ xuống. Ngài ban phép giải tội chung, hướng dẫn giáo dân đọc kinh ăn năn tội để dọn mình đón nhận cái chết.
- Giam vào lẫm lúa: Sau đó, tất cả bị lùa vào lẫm lúa (nhà kho chứa lúa/trấu) của ông Bảy Sự. Trong không gian ngột ngạt, khát nước và sợ hãi, Cha Diệp vẫn miệt mài làm nhiệm vụ của một người mục tử:
- Ngồi tòa giải tội cho các giáo dân.
- Dạy các tín điều cơ bản và rửa tội khẩn cấp cho một số người ngoại đạo (dùng số nước uống ít ỏi mà các bà mẹ mang theo cho trẻ em).
- Tách người ngoại đạo: Khi có lệnh những người không có đạo được phép đi ra ngoài để giam ở một nơi khác, một số người (bao gồm 2 người cậu của tác giả) đã rời đi.
4. Những giờ phút căng thẳng và bản án tử
Cha Diệp bị những người vũ trang gọi ra ngoài nhiều lần. Mỗi lần trở lại, dù mang nét mặt ưu tư, Ngài vẫn đi đến từng gia đình để an ủi và khích lệ. Ngài hỏi thăm mẹ của tác giả (được Cha gọi thân mật là “cô họa đồ”) và nhận được câu trả lời kiên cường: “Không sợ”. Ngài sau đó ngồi giữa giáo dân, mặc bộ đồ bà ba trắng, quần đen quen thuộc, bình thản lần hạt Mân Côi.
Đến khoảng 3 giờ chiều, Cha bị gọi ra ngoài lần nữa và không bao giờ trở lại.
Bên trong lẫm lúa, không khí tử thần bao trùm:
- Lệnh thanh trừng: Quân vũ trang bước vào, ra lệnh tập hợp tất cả thanh niên nam nữ chưa có gia đình (từ 18 đến 25 tuổi) sang một bên. Một tên lính sau khi quan sát đã lạnh lùng tuyên bố: “Những thanh niên thiếu nữ này, chiều nay sẽ bị giết hết!”
- Dấu hiệu hỏa thiêu: Tin tức truyền vào cho biết xung quanh lẫm lúa đã bị chất đầy rơm khô, báo hiệu một ý định thiêu sống toàn bộ những người bên trong.
- Dấu hiệu về cái chết của Cha: Chị của tác giả vô tình nhìn qua khe cửa, thấy một người lính Nhật liếm vết máu trên tay và ra dấu với lính Việt. Điều này làm dấy lên nỗi sợ hãi tột cùng rằng Cha Diệp đã bị sát hại.
5. Sự giải thoát mầu nhiệm
Khi mặt trời sắp lặn, bóng tối bao trùm lẫm lúa. Không gian bên ngoài bỗng trở nên tĩnh lặng một cách bất thường.
- Một giáo dân dũng cảm hé cửa kiểm tra và phát hiện không còn ai canh gác.
- Đám đông phập phồng lo sợ, lần lượt thoát ra ngoài. Trong trạng thái hoảng loạn, rã rời và nửa tỉnh nửa mê, gia đình tác giả băng qua sông, men theo bờ đê để tìm đường về nhà trong đêm tối.
6. Sự hy sinh của vị Mục Tử
Sáng hôm sau, giáo dân mới bàng hoàng nhận được hung tin: Cha Phanxicô Xaviê Trương Bửu Diệp đã bị sát hại. Thi hài ngài được tìm thấy và an táng tại nhà thờ Khúc Tréo.
Sau này, những người sống sót mới thấu hiểu sự thật phía sau cuộc tẩu thoát mầu nhiệm của họ: Sự kiện bắt nguồn từ những xung đột tôn giáo gay gắt thời bấy giờ, và Cha Trương Bửu Diệp đã đứng ra mặc cả với những kẻ bắt bớ, chấp nhận nộp mạng sống mình để đổi lấy sự an toàn cho toàn thể giáo dân họ đạo Tắc Sậy.
Sự kiện này minh chứng cho câu Kinh Thánh: “Không có tình thương nào cao cả hơn tình thương của người đã hy sinh tính mạng vì bạn hữu của mình” (Ga 15,13).
- Tác giả/Nhân chứng: Bà Nguyễn Thị Kiệm (được Cha Trương Bửu Diệp rửa tội ngày 03/05/1933 tại Tắc Sậy).
- Bối cảnh nguồn: Đoạn văn bản này là một trong những lời chứng cá nhân (testimony) mang tính lịch sử quan trọng, thường được trích dẫn trong các tài liệu tiểu sử, cáo phó, và hồ sơ phong thánh cho Linh mục Phanxicô Xaviê Trương Bửu Diệp do Giáo phận Cần Thơ và cộng đoàn Công giáo lưu giữ. Lời chứng thuật lại trực tiếp “biến cố ngày 12 tháng 3 năm 1946” dưới góc nhìn của một giáo dân có mặt tại hiện trường.
