Giải Mã Một Hiểu Lầm Lịch Sử: Alexandre de Rhodes Có Thực Sự Muốn Thực Dân Hóa Việt Nam?

Một câu nói nổi tiếng nhưng không tìm thấy trong tác phẩm của ông

Một câu trích gây tranh cãi suốt nhiều thập niên

Nhiều người từng nghe hoặc đọc câu sau đây và cho rằng đó là lời của linh mục Alexandre de Rhodes:

“Đây là một vị trí cần được chiếm lấy và chiếm được vị trí này thì thương gia Âu châu sẽ tìm được một nguồn lợi nhuận và tài nguyên phong phú.”

Câu này từng xuất hiện trong Lịch sử Việt Nam, tập 1 (Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam, 1971, tr.304), với chú thích rằng được trích từ tác phẩm Divers voyages et missions en Chine et autres royaumes de l’Orient của Alexandre de Rhodes (Paris, 1653, tr.109–110).

Chính chú thích ấy khiến nhiều người kết luận rằng Alexandre de Rhodes đã sớm có tư tưởng thực dân và kêu gọi châu Âu chiếm Việt Nam.

Kiểm tra tài liệu gốc: không hề có câu đó

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu đã trực tiếp đối chiếu bản tiếng Pháp năm 1653 và bản dịch tiếng Việt Hành trình và truyền đạo do Hồng Nhuệ dịch (1994). Kết quả: không tìm thấy câu nói trên ở trang 109–110, cũng như ở bất kỳ đoạn nào của tác phẩm.

Các bản in năm 1653, 1666 và 1854 của tác phẩm này cũng được đối chiếu lại và kết luận tương tự: không có dòng nào mang nội dung “một vị trí cần được chiếm lấy”.

Vậy câu nói ấy xuất phát từ đâu?

Manh mối quan trọng nằm trong cuốn La conquête de l’Indochine (1934) của sử gia Pháp Alfred Thomazi.

Ông viết:

“Il y a là, écrivait-il, une place à prendre, et, en s’y établissant, des marchands d’Europe pourraient y trouver une source féconde de profits et de richesse.”

“Ở đó, ông viết, có một chỗ cần chiếm lấy, và khi đặt cơ sở tại đó, thương nhân châu Âu có thể tìm thấy một nguồn lợi phong phú gồm lợi nhuận và tài nguyên.”

Với cụm từ “écrivait-il” (ông viết), người đọc dễ hiểu rằng đây là lời của Alexandre de Rhodes. Nhưng điều đáng chú ý là Thomazi không hề ghi chú nguồn trích dẫn cụ thể từ tác phẩm nào của de Rhodes.

Lần theo dấu vết xa hơn

Khi truy tìm các tài liệu xuất bản trước năm 1934, người ta gặp cuốn Les commencements de l’Indo-Chine française (1887) của A. Septans.

Septans viết rằng khi bàn về thương mại ở Đàng Ngoài, de Rhodes cho rằng nơi đây có tiềm năng lớn và rồi kết luận:

“Có một chỗ cần chiếm lấy và thương nhân châu Âu có thể tìm thấy nguồn lợi phong phú.”

Nhưng Septans lại ghi chú rằng đoạn này dựa trên bài của Castonnet-Desfossés đăng năm 1883.

Điểm mấu chốt: đây là lời của Castonnet-Desfossés, không phải của de Rhodes

Trong bài Les relations de la France avec le Tong-kin et la Cochinchine (1883), Castonnet-Desfossés tóm tắt nội dung chương “Du Traffiq, & des Marchandises des Tunquìnois” trong sách Histoire du Royavme de Tvnqvin của de Rhodes.

Sau khi mô tả hoạt động buôn bán sầm uất của Đàng Ngoài với người Hoa và người Nhật, chính Castonnet-Desfossés đưa ra nhận xét suy luận của mình rằng đây là “một chỗ cần chiếm lấy”.

Nói cách khác:

De Rhodes mô tả tiềm năng thương mại của Đàng Ngoài.

Castonnet-Desfossés suy luận rằng nơi ấy là “một chỗ cần chiếm lấy”.

Septans chép lại suy luận đó.

Thomazi lại hiểu nhầm và gán cho Alexandre de Rhodes.

Còn chuyện Côn Đảo thì sao?

Một số tác giả sau này còn suy diễn rằng “chỗ cần chiếm lấy” chính là Côn Đảo.

Điều này không có cơ sở, vì:

• Trong các tác phẩm của Alexandre de Rhodes không hề xuất hiện tên Côn Đảo (Poulo Condore/Pulo Condor).
• Cuốn Histoire du Royavme de Tvnqvin chỉ bàn về tình hình kinh tế, xã hội, chính trị và tôn giáo của Đàng Ngoài.
• Không có đoạn nào nói đến việc chiếm đóng một hòn đảo hay căn cứ quân sự.

---

Kết luận

Điều có thể khẳng định

• Alexandre de Rhodes không viết câu “Đây là một vị trí cần được chiếm lấy…” trong bất kỳ tác phẩm nào đã được kiểm chứng.
• Câu nói ấy bắt nguồn từ một chuỗi nhầm lẫn học thuật: Castonnet-Desfossés (1883) → Septans (1887) → Thomazi (1934).
• Thomazi đã vô tình biến một suy luận của người đời sau thành một lời phát biểu trực tiếp của Alexandre de Rhodes.
• Từ sự nhầm lẫn đó, nhiều người tiếp tục suy diễn rằng de Rhodes kêu gọi Pháp chiếm Việt Nam hoặc Côn Đảo, nhưng các tài liệu gốc hiện có không chứng minh được điều này.

Nguồn tham khảo chính

• Castonnet-Desfossés H., Les relations de la France avec le Tong-kin et la Cochinchine, 1883.
• Septans A., Les commencements de l’Indo-Chine française, Paris, 1887.
• Thomazi A., La conquête de l’Indochine, Paris, 1934.
• Alexandre de Rhodes, Histoire du Royavme de Tvnqvin, Lyon, 1651.
• Roland J., Le Portugal et la romanisation de la langue vietnamienne, 1998.
• Nguyễn Đình Đầu, Dân ta phải biết sử ta, Công giáo và Dân tộc, 2006.

Bài học quan trọng ở đây là: trong nghiên cứu lịch sử, một câu trích dẫn nổi tiếng chưa chắc đã là lời của nhân vật lịch sử. Điều cần thiết không phải là lặp lại điều người khác nói, mà là quay về tài liệu gốc để kiểm chứng.

---

Chìa Khóa TMC

👉 Bạn nghĩ sao về những câu trích dẫn thường được nhắc lại trong sách báo và mạng xã hội?

👉 Theo bạn, khi đánh giá một nhân vật lịch sử, chúng ta nên dựa vào tài liệu gốc hay những nhận định truyền miệng?

💬 Hãy để lại ý kiến dưới phần bình luận!

📌 Đừng quên Like – Chia sẻ – Theo dõi để cùng khám phá những sự thật lịch sử ít người biết đến.